Kamery live
prognoza pogody

Zapomniana polsko-węgierska rodzina Grünbergów z Nowego Targu upamiętniona

30 stycznia 2024 16:01

W dniu 27 stycznia 2024 r. – w Międzynarodowy Dzień Pamięci o Holokauście – pamięć Hermanna Grünberga, Żyda pochodzącego z Nowego Targu, wraz z rodziną i ofiarami Holokaustu uczcili Konsul Generalny Węgier w Polsce dr Tibor Gerencsér, Zastępca Burmistrza Nowego Targu Waldemar Wojtaszek i Judit Kárpáti, pisarka i prawnuczka Hermanna Grünberga. Grünberg służył jako żołnierz cesarskiej i królewskiej armii Austro-Węgier na froncie włoskim podczas I wojny światowej po osiedleniu się na Węgrzech na początku XX wieku, później stał się obywatelem węgierskim. Był szanowanym sekretarzem zboru neologicznego w Budapeszcie, mieszkającym wraz z rodziną w synagodze przy ul. Rumbach Sebestyén. Grünberg przeżył Holokaust dzięki ratownikowi i w 1958 roku wyemigrował do Kanady, uciekając przed mało zbadaną falą powojennego antysemityzmu. Jego życie jest przejmującym przykładem historii środkowoeuropejskiej.

Zapomniana polsko-węgierska rodzina Grünbergów z Nowego Targu upamiętniona

fot. Istvan Toth

Trzy nazwiska, jeden człowiek – Hirsch Leib Grünberg, Grünberg Hermann, Herman Greenberg. W nazwiskach tych zawarta jest żywa historia człowieka, który 27 stycznia 2024 roku został uhonorowany w Międzynarodowym Dniu Pamięci o Holokauście. Trzej mężczyźni żyli pod różnymi nazwiskami, obejmując prowincję Galicji w monarchii austro-węgierskiej, obecnie niepodległe Węgry oraz Kanadę, jako Hirsch Leib Grünberg. Jego i całą jego rodzinę, ofiary Holokaustu, upamiętnili dr Tibor Gerencsér, Konsul Generalny Węgier w Krakowie, Waldemar Wojtaszek, Zastępca Burmistrza Nowego Targu i prawnuczka Grünberga, Judit Kárpáti.

Doktor Tibor Gerencsér zauważył: „Dzisiaj, w Międzynarodowy Dzień Pamięci o Holokauście, byliśmy świadkami głęboko poruszającej osobistej historii. Pisarka Judit Kárpáti w ramach zapytania obywatelskiego skontaktowała się z Konsulatem Generalnym Węgier w Krakowie, poszukując śladów swoich żydowskich przodków, urodzonych ponad 100 lat temu na południu Polski. Dzięki naszej interwencji, Ratusza Nowego Targu i badaczki Zagłady dr. Karoliny Panz, przybliżamy życie codzienne XX-wiecznej rodziny polsko-węgiersko-żydowskiej. Cieszę się, że osobiście przyczyniłem się do powstania genealogii i jestem zaszczycony, że mogę zachować pamięć o zapomnianej rodzinie Grünbergów”.

„Nadszedł czas, aby świat poznał zintegrowane życie Polaków i Żydów oraz mieszkańców Nowego Targu innych nacji, które na wiele sposobów zaowocowały lokalną społecznością. Nowo poznane życie Hermana Grünberga jest także dobrym przykładem tego, jak mimo różnic żyli ludzie w naszym mieście i na całym Podhalu. Jego życie, które łączy kraje, narodowości i społeczności, jest wzorem do naśladowania dla naszego obecnego życia i polecamy wszystkim zapoznanie się z tą rodziną i podobnymi historiami” – powiedział Waldemar Wojtaszek, Zastępca Burmistrza Nowego Targu.

Judit Kárpáti odwiedziła dawną rezydencję rodziny swojego pradziadka w asyście dr Karoliny Panz, doktor socjologii, członkini Polskiego Centrum Badań nad Holokaustem oraz badaczki Nowego Targu i polskiego żydostwa. Na cmentarzu żydowskim w Nowym Targu położono kamienie pod tablicę pamiątkową upamiętniającą nazwiska członków rodziny pomordowanych zgodnie z żydowskimi obrzędami. Kamień, symbolizujący więzi rodzinne i środkowoeuropejskie, został przetransportowany z grobów potomków Hermanna Grünberga w Budapeszcie.

„Przypomnienie nazwisk i losów żydowskich mieszkańców Nowego Targu, którzy tu mieszkali i współtworzyli to miejsce, jest dla mnie niezwykle ważne. To sprzeciw wobec tego, co zamierzali sprawcy Holokaustu – wymazać ich istnienie z naszej pamięci i naszej historii. Determinacja i chęć Judit do poznania tragicznej historii swojego pradziadka i jego zamordowanych bliskich są niezwykłe. Żałuję, że tak mało wiemy o losach jej praprababci Berty, która wraz z córką Elzą, zięciem Salomonem Mellerem i wnukiem Hermanem mieszkała w Nowym Targu przy ulicy Waksmundzkiej. Są ofiarami Holokaustu, ale ich nazwiska nie zostaną wymazane – dzięki staraniom Judit oraz kamiennym tablicom na cmentarzu żydowskim w Nowym Targu, na których zostały wyryte w ramach projektu Centrum „Ludzie nie liczby”. Fundacja Rodziny Popielów.” – powiedział dr. Karolina Panz.

Judit Kárpáti, węgierska pisarka i dziennikarka, w 2023 roku prześledziła ślady rodziny swojego żydowskiego ojca. W miarę jak jej przodkowie rozmawiali z nią przez czas, historia Europy Środkowej potoczyła się w typowy, ale niezwykły sposób. Historia rodziny, która niedługo zostanie spisana, ukaże się w kilku tomach poświęconych węgierskiemu żydostwu, opublikowanych przez autora w języku węgierskim, polskim i niemieckim.

„Ta historia jest historią mojej rodziny. Jednakże moim celem nie jest tylko nakreślenie sobie jasnego obrazu; Chciałbym pokazać innym, co to znaczy być środkowoeuropejskim węgierskim Żydem, jakie wartości przekazało i wniosło żydostwo. W tym celu czerpię z historii mojej rodziny i osadzam życie moich przodków w kontekście historycznym, korzystając z pomocy badaczy, książek i autentycznych dokumentów. W ten sposób poznacie zrozumiałą, osobistą historię, a ja zamierzam wpłynąć na lepsze zrozumienie i wzajemną tolerancję. To jest moja misja” – powiedziała Judit Karpati.

Tło historyczne

Żydzi polsko-węgierscy odegrali znaczącą rolę w polsko-węgierskich stosunkach kulturalnych i gospodarczych w okresie monarchii i później, aż do Holokaustu. Połączyły one obydwa społeczeństwa, gospodarki i handel towarowy, przyczyniając się m.in. do powszechnej popularności wina tokajskiego w Polsce.

Autor: Istvan Toth

Piotr Starmach 30.01.2024
Komentarze

Napisz komentarz

Komentarze muszą najpierw zostać zaakceptowane przez administratora. Redakcja nowytarg24.tv nie odpowiada za treść komentarzy internautów.

Zobacz również